Około roku 1300 książę mazowiecki z dynastii Piastów Bolesław II Mazowiecki założył miasto Warszawę. Po kilku niszczących atakach Litwinów na gród w Jazdowie (ostani w 1281 r.), zostaje podjęta decyzja o przeniesieniu w bardziej dogodne miejsce czyli na teren obecnej Starówki. Powstaje tutaj gród, wokół którego rozrasta się miasto. Jednakże początki osadnictwa na tym terenie sięgają czasów jeszcze wcześniejszych. Już w IX-XI wieku istnieje gród Bródno. W XII wieku powstał wcześniej nadmieniony gród w Jazdowie (dzisiejszy Ujazdów), Litwini najeżdzają go 1262 roku, ginie Siemowit I, a jego syn Konrad II dostaje się do niewoli. Wzmiankowane są kolejne wsie Solec (1136), Gocław (XII w.), i Powsin (1259).
Nazwa Warszawa pochodzi bezpośrednio od nazwy rybackiej wsi Warszowa (leżącej w miejscu obecnego Mariensztatu), a należącej do Warsza (Warcisława) z rodu Rawiczów. Byli potomkami czeskiego rodu Wrszowców (łac. Vrsines, czes. Vršovci), których niedobitki po wytrzebieniu przez księcia czeskiego Świętopełka II w 1108 i ucieczce z Czech, okrężną drogą przez Śląsk i Węgry, trafili na Mazowsze. Zarówno Wrszowcy, jak i Rawicze tytułowali się herbem Rawicz, przedstawiającym pannę jadącą bokiem na niedźwiedziu (łac. Ursus pisane jako Vrsvs).
Takie były początki Warszawy. Ponieważ jednak nasza uwaga skupiona jest bardziej na rozwój sztuki sakralnej, podajemy więc głównie fakty związane z tą sferą.
Już w 1065 roku benedyktyni zakładają ośrodek misyjny w Służewie, następnie w 1238 roku erygowanie we wsi Służew parafię św. Katarzyny (ul. Fosa). Powstaje pierwszy, drewniany kościół. Murowany, późnogotycki kościół powstał gdzieś na przełomie XV i XVI wieku, fragmenty murów z tamtych czasów odsłonięto kilka lat temu w prezbiterium.
Kościół farny, św. Jana Chrzciciela przy ul. Świętojańskiej, istniał w tym miejscu od początków Warszawy, czyli od około 1300 roku. Wcześniej był mniejszy, drewniany, a w latach 1370-1390 został zbudowany już murowany.
Około 1339 roku, przy obecnej ul. Świętojerskiej, powstał drewniany kościółek św. Jerzego, następnie około 1454 roku zbudowano murowany, gotycki. Jego historia skończyła się jednak z kasatą zakonu w XIX wieku, został zamieniony w halę fabryczną, a następnie zburzony pod budowę hali targowej.
Ojcowie augustianie przybyli do Warszawy w 1353 roku. W 1356 roku zakładają kościół i klasztor św. Marcina przy Piwnej. Pierwszy kościół był drewniany, następny murowany, powstał na przełomie XIV i XV wieku. Wielokrotnie przebudowywany, a nawet przeorientowany, został niemal doszczętnie zburzony podczas 2. wojny światowej. Zachowały się jednak fragmenty najstarszych murów – dolne kondygnacje wieży oraz ściana przy wejściu do kaplicy bocznej.
W roku 1454 zbudowano kościół ojców bernardynów św. Bernarda, (dzisiejszy św. Anny na Krakowskim Przedmieściu) , fundatorką była Anna, wdowa po Bolesławie Januszowicu, matka Bolesława IV. W latach 1516-1533 kościół rozbudowano, z fundacji Anny Radziwiłłówny. Niemal niezniszczony podczas wojny, zachował wiele elementów gotyckich. Na przykład sklepienia kryształowe w krużganku klasztoru, pochodzące z około 1514 roku. Jest to jedyny kościół w Warszawie, w którym bardzo dobrze widać nawarstwienia z różnych okresów, z różnych stylów architektonicznych od gotyku do rokoka.
W latach 1409-1411 powstał kościół Nawiedzenia NMP, jako parafialny dla miasta Nowa Warszawa, z fundacji Anny Danuty, żony Janusza I Starszego.
Pierwsza kaplica, w miejscu obecnego kościoła św. Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu, powstała 1510 roku
.W 1526 roku umiera Janusz III – ostatni Piast mazowiecki. Wraz z bratem pochowany w kościele św. Jana. Ostatnia część Mazowsza, wraz z Warszawą zostaje wcielona do Korony. W 1529 ostatecznie do Warszawy wkracza król Polski Zygmunt I Stary, a Warszawa staje się stolica województwa mazowieckiego. Stała się ważnym łącznikiem między głównymi centrami politycznymi Polski i Litwy Krakowem i Wilnem. W roku 1596 Zygmunt III Waza przenosi rezydencję królewską do Warszawy. Odtąd została stolicą Polski, stała się ważnym centrum politycznym, gospodarczym i kulturalnym, przyjaznym dla szlachty, magnaterii i duchowieństwa.

Początki osadnictwa na prawym brzegu Wisły w rejonie Warszawy sięgają XI w. Od roku 1583 aż do 1794 roku Praga była pod jurysdykcją biskupów kamienieckich, którzy na Pradze mieli swoją rezydencję. W XVII w. biskup kamieniecki Michał Działyński został formalnym założycielem Pragi, bowiem 10 lutego 1648 roku otrzymał od króla Władysława IV przywilej miejski , do którego dołączona była pieczęć z herbem miasta Pragi. Król Władysław IV polecił umieścić w głównej części herbu miasta Pragi wizerunek Matki Boskiej Loretańskiej oraz Domku Maryi. Największy rozwój Pragi nastąpił w XVII w., gdy król Władysław IV w 1617 r. sprowadził oo. bernardynów, którzy wybudowali tu swój klasztor i kościół wraz z kaplicą wzorowaną na Domku Maryi we włoskim Loreto. Wkrótce umieszczona we wnętrzu kościoła łaskami słynąca figura Matki Boskiej Loretańskiej stała się ważnym miejscem pielgrzymkowym. Samodzielność miejską Praga utraciła w 1791 r., kiedy to została przyłączona do Warszawy.

I tak powstawały kolejne kościoły, po lewej i po prawej stronie Wisły. Kościół Rzymskokatolicki w Warszawie ma dwie diecezje: Archidiecezję Warszawską z katedrą św. Jana (86 parafii w granicach miasta) i Diecezję Warszawsko-Praską z katedrą św. Michała i św. Floriana (51 parafii w granicach miasta).